میرزا حسن شهیدی متخلص به (طوبی) از علمای قرن 18 در منطقه میمه
ویدئو 
–
شهر وزوان در آثار گذشتگان
« بعضی از اهالی این قریه عقیده دارند که بخاطر اینکه در سال 1260 بر اثر زلزله ای که قهرود و توابع را تخریب کرد این قریه نیز تخریب و واژگون گردید . به همین دلیل آنرا « واژگون » یا « وجگون » یا « وژگون » می نامند . » 1
« وزوان VAZVAN· خانم لامتن انگلیسی در کتاب خاطرات خود در مورد شهر وزوان آورده است « روستای وزوان بنا حق جز یک نام در خاطره مسافر باقی نمی گذارد . این نام و چند گردش گردآلود ما را وادار به توقف کردند .
در آنجا آثار تخریب شده یک بنای تاریخی بسیار جالب از آغاز دوره سلجوقیان وجود دارد . ساختمان این بنا با توجه به اینکه ساختمانی مستحکم بوده کاملاً تخریب شده و به تلی خاک تبدیل گردیده ، با وجود آنکه مساکن طفیلی به آن چسبیده اند . آثاری که از آن باقی مانده و مشحون اطلاعات است سرگذشت بناهای نظامی را که هم قلعه ای مستحکم و هم مرکز مهمات ، و بعد منزلگاه کاروانهای تجارتی بوده اند بما بازگو می کنند که پس از تغییر و تبدیل های ظاهراً بهم نزدیک سرانجام بر اثر عوامل نامعلومی کاملاً تخریب و به تل خاکی تبدیل شده است .
پس از بازدید از سفالهای اکتشافی از تپه های شرقی شهر وزوان استاد مهریار در مورد آثار باستانی این شهر عقیده دارد این سفالها مربوط به 600 سال پیش است که در این منطقه ساخته می شده و بر اثر تخریب ابنیه های این منطقه در زیر خاکها مدفون گردیده است .
·
« چون در منطقه ( وزوان ) گیاه لاله واژگون می روید این محل بنام « واژگون » نامگذاری گردیده است ».
« دکتر هنرفر در مورد وجه تسمیه شهر وزوان عقیده دارد که وزوان از دو کلمه فارسی پهلوی «وز» به معنی نیرو و «وان» به معنی محل جمع آوری ساخته شده و از ترکیب معانی این دو چنین استنباط می شود که این مکان محل جمع آوری سپاه و نیروهای قوی و نیرومند بوده است » .
هویت تاریخی شهر وزوان
واژه هویت تاریخی هر منطقه واقعیتی است چند بعدی که در ارتباط مستقیم با تاریخ ، فرهنگ ، نحوه تولید ، شیوه زیست ، مصالح محلی ، اقلیم و تکنولوژی یک جامعه است و بخشی از گذشته یک سرزمین است که در زمان حال عینیت یافته باشد . با تفکر اندیشمندانه در این فضای کالبدی بایستی گذشته های دور را در زمان حال عینیت بخشید . چنین به نظر می رسد که شهر وزوان از دیر باز به لحاظ واقع شدن در مسیر یکی از راههای اصلی ورودی به شهر اصفهان از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است .
متاسفانه بخاطر محو آثار باستانی در این شهر ، تاریخ شهر در پیش از اسلام بسیار مبهم و چندان روشن نیست اما بقایای بعضی آثار باستانی در این منطقه در دوره های تاریخی نشانگر آن است که این منطقه لااقل از قرن دوم و سوم هجری به بعد مسکونی و آباد بوده و اهالی آن مسلمان سنی مذهب ( حنبلی ) بوده اند .
آنگونه که از گفته ها و دیده ها برداشت می شود . پس از پیدایش اسلام و گرایش مردم منطقه به این دین راستین و از رونق افتادن آتشکده ها در سراسر کشور و انگیزه های دیگری که اکنون بر ما پوشیده است . مردم ساکن قلعه مستقر در تپه های شرقی شهر فعلی آنجا را رها کرده و در غرب قلعه باستانی ، شهر نوین فعلی ( وزوان ) را پایه گذاری نموده اند و در آنجا زندگی نوین را آغاز کرده اند . متاسفانه برای کشف هویت و سابقه تاریخی این شهر هیچگونه آثار و اسناد معتبری که بتوان به آنها استناد نمود وجود ندارد هر چند ، بعضی از محققان و صاحب نظران محلی نیز مطالبی را در این زمینه برشته تحریر در آورده اند که تماماً حدسی و بر اساس گفته های مردم کوچه و بازار تهیه شده که نمی تواند اعتبار تاریخی و علمی داشته باشد . لذا بناچار چهار آثار تاریخی محو شده این منطقه را در حد اسناد و آثار باقی مانده ، برای پیگیری هویت تاریخی این شهر معرفی می کنیم .
آثار باستانی در شهر وزوان
آثار تاریخی و بقایای فعالیتهای انسانی ، در محدوده شهر وزوان که بتوان بر روی آن قدمت تاریخی این شهر را مشخص نمود عبارتند از :
–در این تپه ها ( محل احداث ساختمان فعلی جهاد سازندگی ) آثاری از فعالیتهای انسانی بصورت پراکنده یافت می گردد که نشان می دهد در سالیان پیش منطقه مزبور قلعه و محل مسکونی بوده که به دلایل نامعلومی تخریب گردیده است . بعضی از اهالی صاحب نظر این شهر، عقیده دارند که این قلعه در زمان عقب نشینی اشرف افغان و لشگریانش از دامغان به سمت اصفهان بخاطر قرار گرفتن منطقه میمه در مسیر حرکت لشگریان اشرف افغان قنوات و ابنیه های این منطقه توسط لشگریان اشرف تخریب گردیده و احتمالاً قلعه و بناهای منطقه وزوان نیز در آنزمان تخریب گردیده است .
بعضی از ریش سفیدان شهر وزوان نیز عقیده دارند که محل اولیه روستای وزوان بر روی تپه های شرقی شهر فعلی بوده که بر اثر زلزله ساختمانها و ابنیه تماماً واژگون و تخریب گردیده و به همین دلیل این منطقه را ( واژگون ) نامیده اند .
·
ب ) مسجد جامع شهر وزوان
دومین آثار تاریخی در این شهر مسجد جامع شهر بود که در سالهای اخیر در عملیات بازسازی ، پیکره اصلی مسجد تخریب و ساختمانهای جدید به سبک جدید در محل آن احداث گردیده است .
مساجد جامع در اکثر نقاط ایران هویت وجودی و تاریخی اماکن مسکونی و هسته های اولیه شهرها و روستاها را نشان می دهند . متاسفانه در این شهر این مکان مقدس که نورش ذلت زدای جهل و بی خبریست ، مکانی که ملجاء دردمندان و شیفتگان خاندان عصمت و طهارت است تخریب و آثار ارزشمند تاریخی آن کاملاً محو گردیده است و کوچکترین آثاری از سابقه تاریخی آن نمی توان یافت .
با توجه به اینکه اهالی این شهر در گذشته های دور تاریخ خود یکتاپرست بودند و به خدای یگانه عقیده و اعتقاد داشتند بطور یقین برای برگذاری مراسم مذهبی خود مکانهای عبادی مخصوص داشته اند و احتمالاً مسجد جامع مرکز ثقل و هسته مرکزی این شهر بوده که ریشه در تاریخ عمران و آبادانی این شهر داشته و حوداث و ناملایمات و تظلمهای وارده بر مردم این خطه را به ودیعه گرفته بود . ذره ذره این بنا گویای این بود که تاریخ این خطه تا بحال در زمانهای محلی و فضاهای محلی ، مناطق و ملیتهای محلی رخ داده است . بنابراین حیات آن گویای تحقق بخشی به نوعی بر پا دارنده زمانی بود که نوعی استبداد را در ذهن ترسیم می کرد . اگر تاریخ این بنا این همه غنی بوده ، به خاطر این بوده که با آن برخوردی منطقه ای شده و یا به خاطر این بوده که زمانها ، محلی بوده که بر حوادث مستولی شده است . ولی فردای تاریخ این بنا در بستر این زمان که از جنبشی آنی برخوردار است جاری گردیده و متاسفانه تخریب و محو گردیده است .
بلی از یک طرف ، زمان واقعی بر فضای واقعی پیشی می گیرد . بی اعتبار کردن مسافت و مساحت به نفع مدت ، مدتی بی نهایت کوچک . از طرفی دیگر ، زمان در پیکره رسای این بناهای باارزش در فضای سیبرنتیکی آن وارد شده و بر زمانهای محلی غالب شده و بر فعالیت سریع شهرها و محله ها حاکم گردیده است. تا جائی که آثار حیات در این منطقه وجود داشته باشد . بر هم زدن چنین ساختار ارتباطی ، چیزی جز نابودی تاریخ و هویت یک منطقه و یک قوم چیز دیگری نمی تواند باشد .
هر چند که رابطه شهریت با شهروندی در این منطقه بی تاثیر نبوده است . ولی بکارگیری انفورماتیک و تله ماتیک در ساختار این بنا الزاماً با از دست دادن چیزی همراه بوده که دیگر هیچ کسی قادر به ایجاد آن نخواهد بود .
قنات وزوان که منشاء عمران و آبادانی این شهر در طول تاریخ بوده و این شهر حیات و مدنیت خود را مدیون آن است دارای 1800 متر طول و 64 حلقه چاه و حداکثر عمق 18 متر است . کمی طول مسیر و عمق کم این قنات یکی دیگر از ویژگیهای استثنایی و با ارزش این قنات است . وقتی قنات پرآب وزوان با طول 1800 متر در مقابل قنوات کویری با طولهای 110 کیلو و عمق 107 متر با آبدهی بسیار کمتر از قنات وزوان قرار گیرند ارزش و اهمیت این قنات هویدا خواهد شد که خداوند چه نعمتی به اهالی شهر وزوان ارزانی داشته است .
« از ویژگیهای قنات بزرگ بند کردن و بستن آن در فصل زمستان در داخل خود قنات است که ابتکاری عالی بوده و نتیجه آن ذخیره آبهای زیرزمینی در فصل زمستان است و مکانیزم آن بدین نحو است که در وسط قنات و از طبقه ای که آبدهی کوره های شروع می شود . از زمانهای خیلی قدیم بندی با آجر و ساروج ساخته اند که ارتفاع آن به شش متر می رسد و عرض آن برابر عرض کوره ها است . این بند دارای پنج دریچه است که ابعاد چهار دریچه به اندازه یک آجر 20 × 20 سانتیمتری است و ابعاد آخرین دریچه به اندازه عبور یک انسان است . از اواسط آذر ماه دریچه پائینی را به طرفین بوسیله کاه و پوشال گرفته و روی آنرا خاک می ریزند و دهانه دریچه های بالا را با آجر و یا ملاط گچ و آهک می گیرند آب متدرجاً بالا می آید و اگر از دریچه پنجم بالاتر رسید از سرریز بند به پائین می ریزد در فصل بهار و شروع آبیاری به ترتیب از دریچه های بالائی از پشت با ضربه ای آجر را می شکنند و به فاصله هر ده روز یکی از این دریچه ها را باز می کنند ، در نتیجه آخرین درجه پائینی که آن را تخت می گویند حدود اوایل تابستان گشوده می شود و آن موقعی است که محصول صیفی و شتوی هر دو نیازمند آبیاری است . این روش آبیاری و بستن آب تاثیر بسیار مطلوبی در ذخیره آب زیرزمینی دارد و اگر زمانی به عللی بستن بند انجام نشود آب این قنات نقصان کلی خواهد یافت »(3) . میزان آبدهی قنات بزرگ در گذشته تقریباً با قنات مزدآباد میمه برابر بوده ولی اکنون در میزان آبدهی این قنات نقصان فاحشی پدیدار گشته است.
مالکیت قنوات و زوان می باشد که هر حبه ده من (4) زمین زیرکشت دارد بیشتر مالکان بین 6 تا 9 حبه آب دارند . تعداد مالین 564 خانوار هستند بالاترین مالک 9 حبه آب دارد . قنات وزوان در گذشته هر ساعتی 45 من زمین زراعتی را آبیاری می کرد ( 5 ) ولی امروز از قول آبیاران گفته می شود هر ساعت بیش از 16 من زمین را آبیاری نمی کند. هرحبه آب این قنات در سال 65 به مبلغ هفت هزار تومان به فروش رفته است . هر من زمین کشاورزی این قنات نیز در سال 65 سه هزار تومان ، و حداقل هزار و پانصد تومان خرید و فروش شده است. زمینهای این شهر بصورت قطعات پراکنده در دشتهای مختلف بوده و پراکندگی قطعات زمین ها در این شهر از هیچ قانونی تبعیت نمی کند .
ناصر الدین شاه مکانی امن و مناسب برای اسکان خوانین وزوان محسوب می شده است از ویژگیهای این قلعه می توان به مصالح به کار رفته در ساخت آن از جمله : سنگ ، خشت خام و گل آغشته به آب انگور اشاره کرد که با گذشت بیش از یک قرن همچنان در برابر برف و باران و تند باد حوادث ، محکم و پابرجا ایستاده است. سر درب ، این قلعه دارای کتیبه گچبری شده ای است که تاریخ احداث بنا بر آن نوشته شده ، در دو طرف درب ورودی ، دو سکوی سنگی برای استراحت رهگذران ساخته شده است . اکثر بنای این قلعه دو طبقه ساخته شده طبقه همکف ( بعنوان نشیمن ) و بخشهائی بصورت زیرزمین بعنوان انبار و محل ذخیره آذوقه ، ساختمان فعلی قلعه شامل اتاقهای نشیمن ، ایوان ، انبار ، آشپزخانه با حیاط بزرگ و دیوارهای بلندی است که اطراف قلعه را در چهارسو احاطه کرده است .
بخاطر حفاظت مناسب از بنای قلعه ، در حال حاضر نیز قلعه مسکونی بوده و یکی از آقایان اعظمی در آن سکونت دارد .
- بر اساس تحقیقات زمین شناسی و چینه شناسی منطقه مشخص گردیده که این شهر در انتهای گسلی قرار دارد که از قهرود به سمت جنوب غربی حوزه دستکن کشیده شده است . احتمالاً اگر مسئله بروز زلزله را صحیح بدانیم می توان اینگونه نتیجه گیری نمود که بر اثر فعالیتهای زمین شناسی در منطقه قهرود (در دامنه رشته کوه کرکس) ، گسل قهرود نیز فعال گردیده و باعث بروز زلزله در طول این گسل گردیده است . ( گسل قهرود در چند ساله اخیر سالیانه چندین بار حرکات آرام زمین لرزه ای از خود نشان می دهد که این حرکات در شهر وزوان نیز احساس می گردد ) .
2 - با توجه به اینکه آقای براهنی در یادداشتهای خود از وجود کاریز ( قنات ) در کنار قلعه نام برده احتمالاً قلعه مزبور همان قلعه وابنیه های مستقر در تپه های شرقی روستا بوده که در کنار قنات روستای ونداده قرارداد و بعضی از اهالی هسته اولیه شهر وزوان را این محل می دانند .
3- نقل از آقای جعفر قلی اعظمی یکی از معتمدین ساکن وزوان
4- هر من زمین زراعتی معادل 60 متر مربع است
5- از پایان نامه آقای مجید گرانمایه
1 – شهر وزوان
شهر وزوان دومین شهر بخش میمه است که در فاصله یک کیلومتری جنوب شهر میمه در ضلغ غربی جاده اتوبان تهران – اصفهان واقع شده است . مردمان این شهر تماماً شیعه اثنی عشری و از اقوام پارسی (آریائی) هستند و مردمانی زحمت کش ، سخت کوش ، فعال ، با محبت ، مهربان ، خونگرم ، مهمان نواز و در یک جمله انسانهائی مومن ، پر تلاش ، با صفا و پر محبت هستند . جمعیت این شهر حدود هفت هزار نفر برآورد می گردد که از طریق شغلهای کشاورزی ، تجارت ، کارمند ، قالی بافی ، امور ساختمان سازی و ... گذران زندگی می کنند . روابط صمیمانه و دوستانه اهالی دو شهر میمه و وزوان با همدیگر باعث شده که مردمان این دو شهر سالیان سال در کمال مهر و محبت و صفا و صمیمیت با هم داد و ستد و همکاری تنگاتنگ داشته باشند و امور فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و مذهبی یکسان و یکنواختی داشته باشند .
شهر وزوان در آثار گذشتگان
« بعضی از اهالی این قریه عقیده دارند که بخاطر اینکه در سال 1260 بر اثر زلزله ای که قهرود و توابع را تخریب کرد این قریه نیز تخریب و واژگون گردید . به همین دلیل آنرا « واژگون » یا « وجگون » یا « وژگون » می نامند . » 1
« وزوان VAZVAN به معنی محل وزیدن باد ، قصبه ای از دهستان مرکزی بخش میمه ، شهرستان کاشان ، در 3 کیلومتری جنوب شهر میمه ، دامنه سردسیری ، 3000 تن سکنه دارد . صنایع دستی زنان چادر شب و کرباس بافی است » .
· خانم لامتن انگلیسی در کتاب خاطرات خود در مورد شهر وزوان آورده است « روستای وزوان بنا حق جز یک نام در خاطره مسافر باقی نمی گذارد . این نام و چند گردش گردآلود ما را وادار به توقف کردند .
در آنجا آثار تخریب شده یک بنای تاریخی بسیار جالب از آغاز دوره سلجوقیان وجود دارد . ساختمان این بنا با توجه به اینکه ساختمانی مستحکم بوده کاملاً تخریب شده و به تلی خاک تبدیل گردیده ، با وجود آنکه مساکن طفیلی به آن چسبیده اند . آثاری که از آن باقی مانده و مشحون اطلاعات است سرگذشت بناهای نظامی را که هم قلعه ای مستحکم و هم مرکز مهمات ، و بعد منزلگاه کاروانهای تجارتی بوده اند بما بازگو می کنند که پس از تغییر و تبدیل های ظاهراً بهم نزدیک سرانجام بر اثر عوامل نامعلومی کاملاً تخریب و به تل خاکی تبدیل شده است .
پس از بازدید از سفالهای اکتشافی از تپه های شرقی شهر وزوان استاد مهریار در مورد آثار باستانی این شهر عقیده دارد این سفالها مربوط به 600 سال پیش است که در این منطقه ساخته می شده و بر اثر تخریب ابنیه های این منطقه در زیر خاکها مدفون گردیده است .
· آقای دکتر زاهدی در پایان نامه دکتری زمین شناسی خود در مورد وجه تسمیه شهر وزوان آورده است .
« چون در منطقه ( وزوان ) گیاه لاله واژگون می روید این محل بنام « واژگون » نامگذاری گردیده است ».
« دکتر هنرفر در مورد وجه تسمیه شهر وزوان عقیده دارد که وزوان از دو کلمه فارسی پهلوی «وز» به معنی نیرو و «وان» به معنی محل جمع آوری ساخته شده و از ترکیب معانی این دو چنین استنباط می شود که این مکان محل جمع آوری سپاه و نیروهای قوی و نیرومند بوده است » .
هویت تاریخی شهر وزوان
واژه هویت تاریخی هر منطقه واقعیتی است چند بعدی که در ارتباط مستقیم با تاریخ ، فرهنگ ، نحوه تولید ، شیوه زیست ، مصالح محلی ، اقلیم و تکنولوژی یک جامعه است و بخشی از گذشته یک سرزمین است که در زمان حال عینیت یافته باشد . با تفکر اندیشمندانه در این فضای کالبدی بایستی گذشته های دور را در زمان حال عینیت بخشید . چنین به نظر می رسد که شهر وزوان از دیر باز به لحاظ واقع شدن در مسیر یکی از راههای اصلی ورودی به شهر اصفهان از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است .
متاسفانه بخاطر محو آثار باستانی در این شهر ، تاریخ شهر در پیش از اسلام بسیار مبهم و چندان روشن نیست اما بقایای بعضی آثار باستانی در این منطقه در دوره های تاریخی نشانگر آن است که این منطقه لااقل از قرن دوم و سوم هجری به بعد مسکونی و آباد بوده و اهالی آن مسلمان سنی مذهب ( حنبلی ) بوده اند .
آنگونه که از گفته ها و دیده ها برداشت می شود . پس از پیدایش اسلام و گرایش مردم منطقه به این دین راستین و از رونق افتادن آتشکده ها در سراسر کشور و انگیزه های دیگری که اکنون بر ما پوشیده است . مردم ساکن قلعه مستقر در تپه های شرقی شهر فعلی آنجا را رها کرده و در غرب قلعه باستانی ، شهر نوین فعلی ( وزوان ) را پایه گذاری نموده اند و در آنجا زندگی نوین را آغاز کرده اند . متاسفانه برای کشف هویت و سابقه تاریخی این شهر هیچگونه آثار و اسناد معتبری که بتوان به آنها استناد نمود وجود ندارد هر چند ، بعضی از محققان و صاحب نظران محلی نیز مطالبی را در این زمینه برشته تحریر در آورده اند که تماماً حدسی و بر اساس گفته های مردم کوچه و بازار تهیه شده که نمی تواند اعتبار تاریخی و علمی داشته باشد . لذا بناچار چهار آثار تاریخی محو شده این منطقه را در حد اسناد و آثار باقی مانده ، برای پیگیری هویت تاریخی این شهر معرفی می کنیم .
آثار باستانی در شهر وزوان
آثار تاریخی و بقایای فعالیتهای انسانی ، در محدوده شهر وزوان که بتوان بر روی آن قدمت تاریخی این شهر را مشخص نمود عبارتند از :
الف ) – آثاری بسیار مبهم در تپه های شرقی شهر فعلی
در این تپه ها ( محل احداث ساختمان فعلی جهاد سازندگی ) آثاری از فعالیتهای انسانی بصورت پراکنده یافت می گردد که نشان می دهد در سالیان پیش منطقه مزبور قلعه و محل مسکونی بوده که به دلایل نامعلومی تخریب گردیده است . بعضی از اهالی صاحب نظر این شهر، عقیده دارند که این قلعه در زمان عقب نشینی اشرف افغان و لشگریانش از دامغان به سمت اصفهان بخاطر قرار گرفتن منطقه میمه در مسیر حرکت لشگریان اشرف افغان قنوات و ابنیه های این منطقه توسط لشگریان اشرف تخریب گردیده و احتمالاً قلعه و بناهای منطقه وزوان نیز در آنزمان تخریب گردیده است .
بعضی از ریش سفیدان شهر وزوان نیز عقیده دارند که محل اولیه روستای وزوان بر روی تپه های شرقی شهر فعلی بوده که بر اثر زلزله ساختمانها و ابنیه تماماً واژگون و تخریب گردیده و به همین دلیل این منطقه را ( واژگون ) نامیده اند .
· آقای رضا براهنی 2 در پایان نامه کارشناسی خود از قول پیران و سالخوردگان شهر وزوان ، در مورد شهر وزوان آورده است (پس از آنکه لشگریان افغان در سال 1142 از نادر شاه افشار شکست خوردند و از دامغان به سمت اصفهان عقب نشینی کردند در مسیر حرکت عقب نشینی خود روستاها و آبادیهای مسیر را تخریب و ساکنین آنها را قتل عام می کردند . این خونخواران به سبب آنکه «نادرشاه» آنها را دنبال می کرد به تاخت راهی اصفهان بودند. در منطقه ( وزوان ) از مردم درخواست خوار و بار می کنند که اهالی با آنها همکاری نمی کنند لذا سربازان افاغنه به قریه وزوان تاخته و اماکن را تخریب و گروهی از مردم را از دم تیغ گذرانیدند و گروهی را نیز در دیگهای آب جوش گذاشتند . در آن کشتار و قتل عام تعداد معدودی از مردم که در زیر کاریز ( قنات ) کنار قلعه پنهان شده بودند جان سالم بدر می برند و با تعدادی از اهالی که از ترس قتل عام افغانها به روستاهای مجاور گریخته بودند . همراه با دامداران عشایری که به آنجا کوچ کرده بودند به زندگی پرداخته و به یاری هم ، شهر فعلی وزوان را بنیانگذاری نمودند) از زمان قاجاریه با کوشش اهالی زحمت کش و تلاشگر این قریه ، روستای وزوان رو به گسترش نهاد و مردم روستاهای دور و نزدیک در این منطقه به خانه سازی پرداخته و در آنجا ماندگار شدند و بر جمعیت آن افزوده شد تا اینکه در سال 1354 این روستا به شهر تبدیل گردید .
ب ) مسجد جامع شهر وزوان
دومین آثار تاریخی در این شهر مسجد جامع شهر بود که در سالهای اخیر در عملیات بازسازی ، پیکره اصلی مسجد تخریب و ساختمانهای جدید به سبک جدید در محل آن احداث گردیده است .
مساجد جامع در اکثر نقاط ایران هویت وجودی و تاریخی اماکن مسکونی و هسته های اولیه شهرها و روستاها را نشان می دهند . متاسفانه در این شهر این مکان مقدس که نورش ذلت زدای جهل و بی خبریست ، مکانی که ملجاء دردمندان و شیفتگان خاندان عصمت و طهارت است تخریب و آثار ارزشمند تاریخی آن کاملاً محو گردیده است و کوچکترین آثاری از سابقه تاریخی آن نمی توان یافت .
با توجه به اینکه اهالی این شهر در گذشته های دور تاریخ خود یکتاپرست بودند و به خدای یگانه عقیده و اعتقاد داشتند بطور یقین برای برگذاری مراسم مذهبی خود مکانهای عبادی مخصوص داشته اند و احتمالاً مسجد جامع مرکز ثقل و هسته مرکزی این شهر بوده که ریشه در تاریخ عمران و آبادانی این شهر داشته و حوداث و ناملایمات و تظلمهای وارده بر مردم این خطه را به ودیعه گرفته بود . ذره ذره این بنا گویای این بود که تاریخ این خطه تا بحال در زمانهای محلی و فضاهای محلی ، مناطق و ملیتهای محلی رخ داده است . بنابراین حیات آن گویای تحقق بخشی به نوعی بر پا دارنده زمانی بود که نوعی استبداد را در ذهن ترسیم می کرد . اگر تاریخ این بنا این همه غنی بوده ، به خاطر این بوده که با آن برخوردی منطقه ای شده و یا به خاطر این بوده که زمانها ، محلی بوده که بر حوادث مستولی شده است . ولی فردای تاریخ این بنا در بستر این زمان که از جنبشی آنی برخوردار است جاری گردیده و متاسفانه تخریب و محو گردیده است .
بلی از یک طرف ، زمان واقعی بر فضای واقعی پیشی می گیرد . بی اعتبار کردن مسافت و مساحت به نفع مدت ، مدتی بی نهایت کوچک . از طرفی دیگر ، زمان در پیکره رسای این بناهای باارزش در فضای سیبرنتیکی آن وارد شده و بر زمانهای محلی غالب شده و بر فعالیت سریع شهرها و محله ها حاکم گردیده است. تا جائی که آثار حیات در این منطقه وجود داشته باشد . بر هم زدن چنین ساختار ارتباطی ، چیزی جز نابودی تاریخ و هویت یک منطقه و یک قوم چیز دیگری نمی تواند باشد .
هر چند که رابطه شهریت با شهروندی در این منطقه بی تاثیر نبوده است . ولی بکارگیری انفورماتیک و تله ماتیک در ساختار این بنا الزاماً با از دست دادن چیزی همراه بوده که دیگر هیچ کسی قادر به ایجاد آن نخواهد بود .
ج ) قنات بزرگ شهر: قنات بزرگ شهر وزوان با قدمتی چند صد ساله یکی از قنوات مهم و با ارزش در منطقه است بدلیل وجود سد زیرزمینی در این قنات که با الگو برداری از سد زیر زمینی قنات مزدآباد میمه احداث شده ، این قنات بعنوان یکی از قنوات با ارزش و شگفت انگیز و نمونه در سطح جهان مطرح است ، دکتر بهنیا در کتاب قنوات ایران آورده است که از بین چهارصد و هفتاد و سه میلیون قنات کشف شده در جهان ، قناتی مشابه قنات بزرگ شهر وزوان یافت نشده و این قنات تنها قنات موجود در جهان است که دارای سد زیرزمینی ذخیره آب است .
قنات وزوان که منشاء عمران و آبادانی این شهر در طول تاریخ بوده و این شهر حیات و مدنیت خود را مدیون آن است دارای 1800 متر طول و 64 حلقه چاه و حداکثر عمق 18 متر است . کمی طول مسیر و عمق کم این قنات یکی دیگر از ویژگیهای استثنایی و با ارزش این قنات است . وقتی قنات پرآب وزوان با طول 1800 متر در مقابل قنوات کویری با طولهای 110 کیلو و عمق 107 متر با آبدهی بسیار کمتر از قنات وزوان قرار گیرند ارزش و اهمیت این قنات هویدا خواهد شد که خداوند چه نعمتی به اهالی شهر وزوان ارزانی داشته است .
« از ویژگیهای قنات بزرگ بند کردن و بستن آن در فصل زمستان در داخل خود قنات است که ابتکاری عالی بوده و نتیجه آن ذخیره آبهای زیرزمینی در فصل زمستان است و مکانیزم آن بدین نحو است که در وسط قنات و از طبقه ای که آبدهی کوره های شروع می شود . از زمانهای خیلی قدیم بندی با آجر و ساروج ساخته اند که ارتفاع آن به شش متر می رسد و عرض آن برابر عرض کوره ها است . این بند دارای پنج دریچه است که ابعاد چهار دریچه به اندازه یک آجر 20 × 20 سانتیمتری است و ابعاد آخرین دریچه به اندازه عبور یک انسان است . از اواسط آذر ماه دریچه پائینی را به طرفین بوسیله کاه و پوشال گرفته و روی آنرا خاک می ریزند و دهانه دریچه های بالا را با آجر و یا ملاط گچ و آهک می گیرند آب متدرجاً بالا می آید و اگر از دریچه پنجم بالاتر رسید از سرریز بند به پائین می ریزد در فصل بهار و شروع آبیاری به ترتیب از دریچه های بالائی از پشت با ضربه ای آجر را می شکنند و به فاصله هر ده روز یکی از این دریچه ها را باز می کنند ، در نتیجه آخرین درجه پائینی که آن را تخت می گویند حدود اوایل تابستان گشوده می شود و آن موقعی است که محصول صیفی و شتوی هر دو نیازمند آبیاری است . این روش آبیاری و بستن آب تاثیر بسیار مطلوبی در ذخیره آب زیرزمینی دارد و اگر زمانی به عللی بستن بند انجام نشود آب این قنات نقصان کلی خواهد یافت »(3) . میزان آبدهی قنات بزرگ در گذشته تقریباً با قنات مزدآباد میمه برابر بوده ولی اکنون در میزان آبدهی این قنات نقصان فاحشی پدیدار گشته است.
احداث سد زیرزمینی که در قنوات بیرو مزدآباد شهر میمه نیز وجود دارد از ابتکارات ساسانیان بوده و وجود این سد می تواند تاریخ حفاری قنات را به دوران ساسانیان برساند و سندی باشد بر قدمت و تاریخ احداث شهر اولیه وزوان مالکیت قنوات و زوان مالکیت آب دو قنات شهر مشترک است و خرید و فروش آب و زمین زارعین جدا از همدیگر است . آب این دو قنات به 12 شبانه روز و 24 طاق تقسیم شده و کل آن حبه می باشد که هر حبه ده من (4) زمین زیرکشت دارد بیشتر مالکان بین 6 تا 9 حبه آب دارند . تعداد مالین 564 خانوار هستند بالاترین مالک 9 حبه آب دارد . قنات وزوان در گذشته هر ساعتی 45 من زمین زراعتی را آبیاری می کرد ( 5 ) ولی امروز از قول آبیاران گفته می شود هر ساعت بیش از 16 من زمین را آبیاری نمی کند. هرحبه آب این قنات در سال 65 به مبلغ هفت هزار تومان به فروش رفته است . هر من زمین کشاورزی این قنات نیز در سال 65 سه هزار تومان ، و حداقل هزار و پانصد تومان خرید و فروش شده است. زمینهای این شهر بصورت قطعات پراکنده در دشتهای مختلف بوده و پراکندگی قطعات زمین ها در این شهر از هیچ قانونی تبعیت نمی کند .
د ) قلعه تاریخی ( معروف به قلعه اعظمی ها ) : این قلعه با بیش از 120 سال قدمت یکی از بناهای قدیمی شهر وزوان است که خوشبختانه سالم مانده است . وسعت این قلعه 3600 متر مربع بوده که در مرکز شهر وزوان واقع شده است . اهالی شهر وزوان عقیده دارند که این قلعه در زمان حکومت قاجاریه به لحاظ نبود امنیت و هجوم یاغیان و غارتگران به وزوان و آبادیهای اطراف بنا شده و در سال های پس از کشته شدن ناصر الدین شاه مکانی امن و مناسب برای اسکان خوانین وزوان محسوب می شده است از ویژگیهای این قلعه می توان به مصالح به کار رفته در ساخت آن از جمله : سنگ ، خشت خام و گل آغشته به آب انگور اشاره کرد که با گذشت بیش از یک قرن همچنان در برابر برف و باران و تند باد حوادث ، محکم و پابرجا ایستاده است. سر درب ، این قلعه دارای کتیبه گچبری شده ای است که تاریخ احداث بنا بر آن نوشته شده ، در دو طرف درب ورودی ، دو سکوی سنگی برای استراحت رهگذران ساخته شده است . اکثر بنای این قلعه دو طبقه ساخته شده طبقه همکف ( بعنوان نشیمن ) و بخشهائی بصورت زیرزمین بعنوان انبار و محل ذخیره آذوقه ، ساختمان فعلی قلعه شامل اتاقهای نشیمن ، ایوان ، انبار ، آشپزخانه با حیاط بزرگ و دیوارهای بلندی است که اطراف قلعه را در چهارسو احاطه کرده است .
بخاطر حفاظت مناسب از بنای قلعه ، در حال حاضر نیز قلعه مسکونی بوده و یکی از آقایان اعظمی در آن سکونت دارد .
1- بر اساس تحقیقات زمین شناسی و چینه شناسی منطقه مشخص گردیده که این شهر در انتهای گسلی قرار دارد که از قهرود به سمت جنوب غربی حوزه دستکن کشیده شده است . احتمالاً اگر مسئله بروز زلزله را صحیح بدانیم می توان اینگونه نتیجه گیری نمود که بر اثر فعالیتهای زمین شناسی در منطقه قهرود (در دامنه رشته کوه کرکس) ، گسل قهرود نیز فعال گردیده و باعث بروز زلزله در طول این گسل گردیده است . ( گسل قهرود در چند ساله اخیر سالیانه چندین بار حرکات آرام زمین لرزه ای از خود نشان می دهد که این حرکات در شهر وزوان نیز احساس می گردد ) .
2 - با توجه به اینکه آقای براهنی در یادداشتهای خود از وجود کاریز ( قنات ) در کنار قلعه نام برده احتمالاً قلعه مزبور همان قلعه وابنیه های مستقر در تپه های شرقی روستا بوده که در کنار قنات روستای ونداده قرارداد و بعضی از اهالی هسته اولیه شهر وزوان را این محل می دانند .
3- نقل از آقای جعفر قلی اعظمی یکی از معتمدین ساکن وزوان
4- هر من زمین زراعتی معادل 60 متر مربع است
5- از پایان نامه آقای مجید گرانمایه
: جستجو